Мөнгө авах эрхтэй хvмvvсийн нэрийг манай сонин өчигдрийн дугаараасаа эхлэх цувралаар нийтэлж байгаа. Энэ ажлыг гардан зохион байгуулж байгаа Улсын нийгмийн даатгалын газрын дарга С.Эрдэнэтэй ярилцлаа.

-Олон хvнд Солонгосоос авах мөнгийг нь дамжуулан олгож байгаа учраас танай байгууллага их ачаалалтай байна уу?
-Ачаалал их байна. Сонирхож байгаа хvн их байгаа боловч мөнгөө яаж авахаа ойлгож байгаа хvн ховор байна. Энэ мөнгийг дамжуулан олгох гол ажлыг шуурхай, чирэгдэл багатай гvйцэтгэхийн тулд олон ажил зохион байгуулж байна.
-Солонгост ажиллаж байсан, мөнгө авах эрхтэй гэж манай сониноор нэр нь зарлагдаад байгаа хvмvvс хаана хандах вэ?
-Тухайн орон нутгийнхаа нийгмийн даатгалын хэлтэст хандах ёстой. Тэнд бvрдvvлэх материал, ямар журмаар олгох заавар дvрэм нь очсон байгаа. Тэгээд банкинд данс нээлгэх ёстой. НДХ-vvд бvрдvvлсэн материалыг ажлын таван өдрийн дотор манайд ирvvлж, тvvнийг нь бид хянаж vзээд бvрэн байвал Солонгосын vндэсний тэтгэврийн алба руу явуулна. Тэднийх иргэдийн хувийн харилцах данс руу мөнгийг нь шилжvvлэх юм. Тэндээс ямар нэгэн шимтгэл, татвар, хувь авахгvй. Гэхдээ энэ vйл ажиллагааг зохион байгуулахад гарч байгаа зардал их байгаа учраас манайх бvртгэлийн хураамж авч байгаа. Хvн тус бvр бvртгэлийн хураамж 45 мянган төгрөг төлнө. Тvvнийг нь бичиг цаасны зардал, нааш цааш нь хvргэх зэрэгт зарцуулах юм.

-Энэ мөнгийг олгуулахад УНДЕГ нэлээд vvрэг гvйцэтгэсэн биз?
-Солонгосын vндэсний тэтгэврийн хуульд өнгөрсөн тавдугаар сард өөрчлөлт орсон. Тэр өөрчлөлтөөр Солонгост хөдөлмөр эрхэлж байсан гадаадын иргэдийн vндэсний тэтгэврийн албанд төлсөн шимтгэлийг эргvvлэн олгохоор болсон юм. Монгол дэлэгтэй, Монголыг дэмждэг Солонгосын парламентын гишvvд нь энэ асуудлыг дэмжиж, манай улсын нэрийг оруулсан юм билээ. Таван улс л vvнд хамрагдсан. Бас буцааж олгох хугацаатай. Манай байгууллага Солонгосын талд манай иргэдийн төлсөн шимтгэлийг буцааж олгуулах, хурдан хугацаанд шийдvvлэх талаар олон асуудал тавьсан. Vvний дvнд Солонгосын vндэсний тэтгэврийн алба, манай УНДЕГ-тай хамтран тус улсад ажиллаж байсан монголчуудын төлсөн тэтгэврийн шимтгэлийг эргvvлэн олгох ажлыг зохион байгуулахаар болоод байна. Би энэ сарын 31-нд Солонгосын vндэсний тэтгэврийн албатай санамж бичигт гарын vсэг зурна.

-Нэр нь жагсаалтад орсон хvмvvсийн хэн нь хэдэн төгрөг авахыг Солонгосын тал л мэдэж байгаа юу?
-Тэр нь бидэнд тодорхой ирсэн л дээ. Гэхдээ хувь хvний орлого, нууц гэдэг утгаараа олон нийтэд зарлахгvй гэж Солонгосын vндэсний тэтгэврийн албатай тохиролцсон юм.

-Гэрээгээр ажиллаж байсан, хугацаагаа дуусгаж ирсэн хvн л энэ мөнгийг авч байгаа юу?
-12363 хvний нэрэнд тухайн хvний нэр орсон л бол мөнгө авна. Хэрэв нэр нь байхгvй бол манайхаар дамжуулаад Солонгосын талаас лавлагаа гаргуулж болно. Бид манай энэ хvн наана чинь төдөн онд ажиллаж байсан юм байна, мөнгө нь яагаад гараагvй юм бэ гэж асууж, хариуг нь авч өгөхийн тулд хөөцөлдөнө.

-Энд нэр нь гарсан ч, тухан хvн өөрөө байхгvй, нас барсан тохиолдол байж магадгvй. Тэгвэл ар гэрийнхэнд нь олгох уу?
-Нас барсан хvн цөөнгvй байгаа. Бид тэр хvмvvсийн мөнгийг ар гэрийнхэнд нь эргvvлэн олгуулахаар Солонгосын талтай тохиролцож чадсан. Ямар журмаар гэдгийг ч шийдсэн.

-Танаас нийгмийн даатгалын шимтгэлтэй холбоотой ганц нэг зvйл тодруулмаар байна. Өнөөдөр миний төлж байгаа нийгмийн даатгалын шимтгэл нэрийн дансанд хуримтлагддаг гэж ойлгодог. Энэ мөнгийг би тэтгэвэрт гарахаасаа өмнө, шаардлагатай vедээ авч зарцуулдаг тогтолцоотой байж болдоггvй юм уу?
-Хvн ирээдvйд учрах эрсдлийг мэдэхгvй. Тэтгэврийн даатгал нь аль ч улсын хувьд нэлээд хатуу тогтолцоотой, зарцуулах журам нь ч тиим байдаг. Vр хvvхэдгvй, хөгширсөн хойноо өөрийгөө тэжээж чадахгvй болох тэр vед чинь нэрийн дансанд нь маш бага мөнгө байвал төр, засаг тэр хvнийг зvгээр орхиж болохгvй. Халамжийн тэтгэвэр олгох л хэрэгтэй болно, тэгэхээр л татвар төлөгчдийн мөнгийг тэр хvнд өгч, төрийн ачааллыг улам хvндрvvлнэ гэсэн vг. Нийгмийн даатгал гэхээр манайхан ганцхан тэтгэврийн даатгал л гэж ойлгоод байдаг.

Өөрийн чинь төлж байгаа 10 хувь, ажил олгогчийн чинь төлж байгаа 19 хувь нийт орлогын чинь 29 хувь орж ирээд таван хэсэгт хуваагддаг. Эрvvл мэндийн, ажилгvйдлийн гэх мэтээр. Vvнээс ганцхан тэтгэврийнх нь хуримтлагдаад бусад нь эргэж зарцуулагдаж байдаг мөнгө юм л даа. Бид гадаадад ажиллаж байгаа иргэдийнхээ төлсөн Нийгмийн даатгалын шимтгэлээс зөвхөн тэтгэврийн шимтгэлийг л сонирхож байгаа болохоос биш нөгөө дөрвийг нь бол тэр хvн тухайн улсад ажиллаж, амьдарч байхад нь зарцуулагдах ёстой даатгал гэж vзээд асуудал болгож тавихгvй байгаа. Тэр хvмvvсийн гадаад улсад төлсөн тэтгэврийн шимтгэлийг ингэж сониохож байгаа нь насныхаа эцэст Монголдоо ирээд, эх орондоо vvрэг гvйцэтгээгvй мөртлөө татвар төлөгчийн мөнгөнөөс тэтгэвэр аваад суувал хариуцлагагvй байгаагийн л илрэл. Тийм ч учраас бид эхний ээлжид Солонгосын талаас энэ мөнгийг авч чадлаа.

-Тэгвэл би насаараа татвар төлчихөөд, тэтгэвэр авч амжихгvй нас барчихвал яах вэ. Уг нь vр хvvхдэд нь нэрийн дансанд байгаа мөнгийг олгодог бол?
-Энэ эрсдлийг тооцоолж, хамгаалахын тулд бид Нийгмийн даатгалын хуульд өөрчлөлт оруулах гээд судалж байна. Эхний хэдэн зvйл, заалтаа өргөн барьсан. Хамгийн тvрvvнд нийгмийн даатгалын санг тусад нь бие даалгах хэрэгтэй байна. Тvvний дараа нэрийн дансанд байгаа мөнгийг vр хvvхдэд нь өвлvvлэх, гэрээслэлээр бусдад шилжvvлэх тогтолцоог бий болгох талаар судалж байна.

-Нийгмийн даатгалын шимтгэлийг ажил олгогчид давхар, өндөр хэмжээтэй төлдөг болохоор хувийн хэвшлийнхэн зайлсхийхийг оролддог. Vvнийг яаж цэгцлэх вэ. Уг нь цаана нь хувь хvн хохироод байгаа шvv дээ?
-Би энэ салбарыг ард тvмэнд нээлттэй болгохыг зорьж байлаа. 2004 онд энэ ажлыг аваад миний хамгийн эхэнд тавьсан зорилт биеллээ олж байгаад баяртай байна. Нийгмийн даатгалын салбарыг сvvлийн vед хvн бvр сонирхож, шvvмжилдэг, санал бодлоо илэрхийлдэг болж. Тэр хувийн хэвшлийнхэн нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөхгvй байгааг хувь хvн өөрөө л хяналт тавьж болиулж чадна. Гэхдээ ажлын байр ховор байгаагаас болоод ажил олгогчийн саналыг шууд хvлээн зөвшөөрдөгтал байгаа л Даа. Тухайн байгууллагыг ч буруутгахад хэцvv, vнэхээр цалингаа тавиад шимтгэл төлөх мөнгөгvй байгаа нь олон. Тиим учраас ажил олгогчийн төлдөг 19 хувийг багасгах хэрэгтэй. Тэгвэл нийгмийн даатгалын санд орж ирэх мөнгө багасах биш, хамрагдах хvрээ тэлнэ. Ноднингийн төсөв хэлэлцэх vед нэмvv өртгийн, хvн амын орлогын татварыг нэг шатлалтай болгоход өнөөгийн Сангийн сайд "Улсын төсөв бvрдэхгvй бол яах вэ" гэж асууж байсан. Харин өнөөдөр төсөв бvрдэхээс илvv савандаа багтахгvй байна. Нэг vгээр хэлбэл татварын хувь хэмжээ өндөр байснаар биш, оновчтой бодлого барьж чадвал хөрөнгө хуримтлуулж болдгийн жишээ энэ. Нийгмийн даатгалын шимтгэл ч гэсэн vvнтэй адилхан.

-Та нийгмийн даатгалын санг бие даалгана гээд байх юм. Энэ чинь бие даасан, орлого зарлага нь дотроо эргэдэг тусгай сан биш юм уу?
-Нэгхэсэг бие даасан сайн байсан. Сvvлд 2002 онд Засгийн газрын 272 дугаар тогтоол батлагдсан. Тэр vед УИХ-аар хэлэлцээд төсвийн бvрдэл сан болгосон. Энэ нь Нийгмийн даатгалын хуультай зөрчилдөөд байгаа юм. Энэ хуульд нийгмийн даатгалын сангийг хөрөнгийг зориулалт бусаар ашиглах, өөр төрлийн санд шилжvvлэн байршуулахыг хориглоно гэж заасан. Тэгэхээр төсвийн тухай, нийгмийн даатгалын тухай хууль зөрчилдөөд байгаа юм.

-Эрvvл мэндийн даатгалыг олон жил төлсөн хэрнээ эмнэлгээр орж vзээгvй хvн байдаг?
-Эрvvл мэндийн даатгалын нэг хvнд ногдох дээд хэмжээг 650 мянга байхаар тооцож батлуулах саналаа хvргvvлээд байгаа. Vvнийг цахим картанд байршуулаад, эмнэлэг vйлчилгээгээ тухайн хvн өөрөө сонгодог байх боломжийг бvрдvvлмээр байгаа юм. Би одоо АНУ-руу энэ боломжийг судлах зорилгоор явах гэж байна. Картандаа 650 мянган төгрөгтэй хvнд vйлчЯэх гэж эмнэлгvvд уралдаж, vйлчилгээний чанараа сайжруулна, тодорхой хэмжээний өрсөлдөөн бий болно. Одоо бол эмнэлгvvд монополь эрхтэй байна. Шууд харьяаллаар нь бvртгээд тэр хvнд vйлчилсэн ч, vгvй ч даатгалын мөнгийг нь авдаг. Иргэн ч хvссэн ч хvсээгvй ч тэр л эмнэлэгт vзvvлдэг, сонгох эрхгvй болчихоод байгаа юм.

-Эрvvл мэндийн даатгалын дэвтрээ бөглvvлсэн ч эмнэлэг төлбөртэй vйлчлээд байдаг?
-Vvнийг ч гэсэн эрvvл мэндийн даатгалыг картын системд шилжvvлснээр зохицуулж болно. Харьяалал хамаарахгvй, картанд байгаа мөнгөнөөсөө төлөөд л vйлчлvvлнэ. Тэр хvн татвараа төлснөөр жилд 650 төгрөг картанд нь хийж өгнө.

-Хэрэв vргэлж өвчилж, эмнэлэгт хэвтдэг хvний картан дахь мөнгө дуусчихвал яах вэ?
-Энэ тохиоддрлд тэр бvлийн гишуудийнх нь 650 мянган төгрөг зарцуулагдаагvй бол тvvнийг шилжvvлж болдог систем байж болох юм. Ингэснээр бид даатгуулагчийнхаа эрх ашгийг хамгаалж чадна гэж vзэж байгаа. Ингэж чадвал эрvvл мэндийн даатгалын утга учир харагдаж байгаа биз. Мөн хvнийг өвдсөн хойно нь ор хоногийн мөнгө, эмийн хөнгөлөлт олгох биш, урьдчилан сэргийлэхэд даатгалын мөнгөний тодорхой хувийг зарцуулах боломж гаргах ёстой. Японд гэхэд явган аялал, биеийн тамираар хичээллэхэд нь зардлыг нь гаргаж өгдөг зарчим бий.