Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын Санхүү бүртгэлийн газрын дарга З.Цэдэнжавтай ярилцлаа.
-Саяхан таныг БНСУ руу яваад ирсэн гэж дуулсан. БНСУ-д ажиллаж амьдарч байгаа монгол иргэдийн нийгмийн даатгалын хамрагдалт ямар байна вэ?
-Солонгост гэрээгээр ажиллаж байгаа монгол иргэдийг нийгмийн даатгалд хамруулах, нийгмийн даатгалын үйлчилгээг хүргэх ажлыг Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын Солонгос дахь төлөөлөгчийн газар хариуцаж хийдэг. Манай төлөөлөгчийн газар долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй. Солонгост байгаа иргэдийг нийгмийн даатгалд хамруулахаас гадна өмнө нь тэнд ажиллаж байгаад буцсан хүмүүсийн Солонгосын талд шилжүүлсэн шимтгэлийг буцааж монгол иргэддээ авч өгөх үйлчилгээ явуулдаг. Энэ ажил хэрэгжиж  эхэлснээс хойш нийт 9059 хүний 9 тэрбум 830 сая гаруй  вонныг нэхэмжилж авсан байна.
              -Монголчуудын гар дээр ирчихсэн байна гэсэн үг үү?
              -Тийм ээ. Энэ бол манай монгол иргэдэд орж байгаа том хэмжээний шууд хөрөнгө оруулалт, орлого юм. Солонгост байгаа иргэд нийгмийн даатгалд хамрагдсанаар олон төрлийн ач холбогдолтой. Нэгдүгээрт, нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөөд явахаар ажилласан жилд тооцогдоно. Хоёрдугаарт, тахир дутуугийн тэтгэвэр, өндөр насны тэтгэвэр, тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр авах эрх үүсдэг. Ямар нэгэн үйлдвэрлэлийн осол болоход энэ хүмүүс эргээд тэтгэвэр, тэтгэмж авах харилцаа хуулиараа үүсч байна гэсэн үг. Энэ бол хоёр улсын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээрийн дагуу хийгдэж байгаа ажил. Энэ ажлын явц байдлыг газар дээр нь очиж үзэх, эргээд манай байгууллагатай хамтарч ажиллах талаар Үндэсний тэтгэврийн албаны буцаан олголт хариуцсан хүмүүстэй нь уулзалт хийсэн. Гол нь БНСУ-д хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаад нас барсан иргэдийн ар гэрт тэтгэмж олгуулах, буцаан олголттой холбоотой удааширч байгаа асуудал байдаг. Үүнийг шуурхайлах талаар саналаа хэлсэн. Энэ талаар нэлээд ажил хийж байна. Нас барсан иргэдийн ар гэрт буцаан олголтын мөнгийг олгох тухай асуудал Солонгосын хууль тогтоомжид нэлээн нарийн байдаг юм байна. Тухайлбал, тэр хүн ямар байдлаар нас барав, ажлаа хийж байгаад нас барсан уу, эсвэл өөр шалтгаан байсан уу, автын осол байв уу, тэр хүний нас барсны мөнгийг ямар хүнд нэхэмжлэх эрх үүсэх вэ гээд нарийн харилцаанууд байдаг юм байна. Аль болох тэр мөнгийг шаардах, монгол иргэддээ, ар гэрийнхэнд нь олгуулах талаас нь бид анхаарч ажилладаг. Мөн бидний зүгээс 12000 гаруй иргэний нийгмийн даатгалын санд төлсөн шимтгэлийг буцаан олгуулах ажил хийж байгаа. Үлдсэн 3000 гаруй иргэний хувьд өөрсдөө НДЕГ-т хандаж шимтгэл буцаан авах хүсэлт гаргах хэрэгтэй байна. Тэгсэн тохиолдолд манай газраас БНСУ дахь Нийгмийн даатгалын төлөөлөгчийн газраараа дамжуулан энэ асуудлыг шуурхай шийдвэрлэж өгөх боломжтой.     
              -Тэнд байгаа монголчуудын хувьд нийгмийн даатгалын шимтгэлтэй холбоотой ямар зөрчил, дутагдал гарч байна вэ?    
              -БНСУ-д гэрээгээр ажиллаж байгаа монгол иргэдийг эндээс явахынх нь өмнө манай газраас сургалтад хамруулдаг. Хүн бүрийг  нийгмийн даатгалд бүртгэж, гэрээ байгуулж, гэрчилгээ олгодог. Хүн болгонтой нийгмийн даатгалын шимтгэлээ тогтмол төлөх талаар  гэрээ хийдэг. Энэ нь тухайн хүнийг БНСУ-ын талд шимтгэл төлөхөөс чөлөөлж байгаа юм. Гэтэл хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллагсад очоод шимтгэлээ төлдөггүй, тэр бүр тогтвор суурьшилтай ажилладаггүй. Энэ нь манай төлөөлөгчийн газрын ажилд хүндрэл үүсгэдэг. Тэнд сууж байгаа манай долоон хүн гэрээгээр явж байгаа хүн бүрийн хойноос хөөцөлдөхөд хүндрэлтэй болох нь тодорхой л доо. Гэхдээ бид БНСУ-ын холбогдох байгууллагуудаас судалгаа авч, монголчуудын ажиллаж байгаа үйлдвэрийн удирдлагад монгол иргэдийн нийгмийн даатгалын шимтгэлийг төлөх талаар нэхэмжлэх явуулдаг. Нэлээн цаг хугацаа, хүч хөдөлмөр зарсан ажил байдаг. Бид жилд нэг тэрбум гаруй төгрөгийг Солонгосоос  нийгмийн даатгалын санд оруулж байгаа. 2009 онд 1.4 тэрбум төгрөг оруулах ёстой. Гэтэл дэлхий нийтийг хамарсан хямрал нүүрлэж, бас тэнд ажиллаж байсан монголчуудын нэлээд нь ажлаас гарсан. Үйлдвэрүүд ажлын байраа цомхотгосон зэрэг үйл явц ялангуяа энэ оны  дөрвөөс долдугаар сарыг дуустал эрчимтэй явагдсан. Монгол ажилчид нэлээд  нутаг буцсан. Тийм учраас манай шимтгэлийн орлогын төлөвлөгөө жаахан тасралттай яваа. Гэхдээ бид оны эцэс гэхэд  төлөвлөгөөгөө биелүүлэх зорилт тавиад ажиллаж байна.
              -Танай байгууллагыг төлөөлж Солонгост ажиллаж хүмүүстээ та нар өндөр шаардлага тавьдаг уу?           
              -Тэгэлгүй яахав. Солонгост ажиллаж байгаа манай хүмүүсийн хувьд солонгос хэлний өндөр түвшний мэдлэгтэй байхгүй бол хэцүү байдаг. Нийгмийн даатгалын үндэсний зөвлөлөөс манай ажилд шалгалт хийж үнэлэлт дүгнэлт өгсөн. Тухайлбал, Солонгосын ажил олгогч нэг бүртэй бид ярьж байж Монголын гэрээт ажиллагсдынхаа тухай мэдээлэл авна, тэдний шимтгэлийг төлүүлэх арга хэмжээ зохион байгуулдаг. Хэлний шалгуур үндэслэл байх ёстой. Дээрээс нь хүрч ажиллах тухай асуудал байдаг. Бид зөвхөн Сөүлдээ байгаад байх биш, монголчууд гэрээгээр ажилладаг Солонгосын томоохон хотуудад төлөөлөгчөө суулгах, тэнд хүрч ажиллах тухай асуудлыг бид судалж байна. Энэ нь эргээд нийгмийн даатгалын сангийн орлого бүрдүүлэлтийн хувьд ч, тэнд ажиллаж байгаа монгол иргэдийн нийгмийн хамгааллын арга хэмжээнд ч гэсэн чухал ач холбогдолтой.
              -Танай газраас өр барагдуулах сарын аян зохион байгуулж байгаа. Энэ талаар ярихгүй юу?         
              -Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өр авлагын тухай асуудал нэлээн хүнд байдаг. Энэ асуудлыг мөн манай газар хариуцаж гүйцэтгэдэг.  Нийгмийн даатгалын сангийн орлого, зарлагын тайлан мэдээ сар бүр гардаг. Бид статистикийн байгууллагууд, Сангийн яам, Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн яаманд мэдээгээ хүргүүлдэг. Энэ үзүүлэлтээр оны эхнээс нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өр өссөн дүнтэй гарч байсан. Санхүү эдийн засгийн хямрал, эдийн засгийн байдалтай холбоотой гэж дүгнэж хэлэхэд болно. Гэхдээ бид бүхнийг эдийн засгийн хямрал руу түлхээд зүгээр суугаад байж болохгүй. Газрын даргын тушаал гарч, өр авлагыг барагдуулах удирдамжийг орон нутагт хүргүүлсэн. Бид  өрийнхөө хэмжээг 30-аас доошгүй хувиар бууруулна гэж зорилт тавьж ажиллаж байна.  Энэ зорилтыг хэрэгжүүлж ажиллах хүмүүс маань дүүрэг, аймаг, сумдад ажиллаж байгаа нийгмийн даатгалын байцаагч нар. Бид удирдамж гаргаад зогсох биш, өр авлага ихтэй аймаг, орон нутагт хүрч ажиллаж байгаа. Тухайлбал,  би Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын дэд даргатай хамт Сэлэнгэ, Дархан-Уул аймагт саяхан очиж ажилласан. Сэлэнгэ аймгийн хувьд шимтгэлийн өр хамгийн өндөртэй байгаа аймаг. 3.2 тэрбум төгрөгийн өртэй. Энэ дүнгийн дийлэнх хувь буюу хоёр тэрбум гаруй төгрөгийг Хөтөлийн цемент шохойны үйлдвэр дангаараа эзэлж байна. Тус үйлдвэрийн өр авлагыг барагдуулах талаар газар дээр нь очиж уулзсан. Манай зүгээс ч, үйлдвэрийн зүгээс ч өр авлагаа барагдуулах талаар нэлээдгүй анхаарч байгаа. Холбогдох яамдад хандсан байна лээ. Мөн барилгын салбарын худалдан авалт буурсантай холбоотойгоор үндэсний үйлдвэрлэлүүд, барилгын материал үйлдвэрлэдэг үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд борлуулалт зогссон. Борлуулсан бүтээгдэхүүнийхээ орлогыг авч чаддаггүй. Эргээд орлого байхгүй болохоор төлбөрөө төлж чаддаггүй.
              -Удирдамж гарсан гэлээ. Өр барагдуулах талаар яг ямар ямар ажил хийх вэ?
              -Энэ удирдамжаар Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын түвшинд, нийслэлийн нийгмийн даатгалын газрын түвшинд, аймаг, дүүргийн нийгмийн даатгалын хэлтсийн түвшинд юу юу хийх ёстой вэ гэдгийг тодорхой хариуцуулж зааж өгсөн. Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын газар, хэлтсийн дарга нарын хувьд оны эхнээс тодорхой аймгуудын үйл ажиллагааг удирдаж ажиллахаар хуваарь гарсан. Нийгмийн даатгалын тухай хуулинд “Шимтгэлийн өр төлбөрөө төлөхгүй хугацаа хэтрүүлсэн, удаасан  байгууллагуудыг олон нийтэд зарлах, дараагийн алхам нь нэр хүндэд халдах” гэсэн ийм зүйл байдаг. Сүүлийн үеийн сонингуудаар “Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өрөө төлнө үү” гэсэн гарчигтай нийтлэлүүд гарч байгаа. Бид орон нутгийн байгууллагуудаас авсан судалгаагаагаа нэгтгээд гаргасан. Хүмүүсээ сайн дайчилж ажиллуулахаас  гадна өр авлагыг бууруулах талаар санал санаачилга гаргаж сайн ажилласан хэлтэс, газруудаа урамшуулах, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх ажлыг энэ тушаалаар баталсан. Ажил ч гайгүй явж байна. Бид бүхнээс шалтгаалахгүй зүйл бас байна. Тэгэхээр шимтгэлийн өр авлагаа барагдуулж хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлж ажиллахыг аж ахуйн нэгж байгууллагын удирдлагуудад хандаж уриалмаар байна. Шимтгэлийн өр авлага үүсч байна гэдэг бол эргээд цаанаа тухайн даатгуулагчтай холбоотой харилцаа байдаг. Өр авлагаа төлөхгүй удаасан тохиолдолд  бид нийгмийн хамгааллын чиглэлийн арга хэмжээг нь зогсоох хүртэл арга хэмжээ  авч байгаа. Шимтгэлээ төлөхгүй, дэвтрийн баталгаажилт хийгдээд явахгүй бол үйлдвэрт ажиллаж байгаа хүмүүс үйлдвэрийн ямар нэгэн осол гэмтэлд орох үед, эргээд тэтгэмж авах харилцаан дээр хүндрэл үүсдэг. Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өр авлагаа төлөөгүй 120 хоногоос хэтэрсэн бол шүүхэд хандах харилцаа үүсдэг. Одоогоор шүүхийн шийдвэртэй өр нэлээд байна. 7.8 орчим тэрбум төгрөгийн өр бий. Үүнийг барагдуулах,  хамтарч ажиллах ажлыг улам эрчимжүүлэх талаар Шүүхийн шийдвэр биелүүлэх ерөнхий газрын дарга, Нийгмийн даатгалын ерөнхий  газрын даргын хамтарсан тушаал гарсан байгаа. Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өрд төсвийн байгууллагын нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өр багагүй хувийг эзэлдэг. Оны эхнээс аравдугаар  сарын эцсийн байдлаар 766.5 сая төгрөгөөр нэмэгдсэн байна. Энэ өр авлагыг барагдуулахад туслаж, хамтран ажиллах талаар Сангийн яамны Төрийн сангийн газарт хандаад байгаа.
              -Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын Санхүү бүртгэлийн газар байгуулагдаад удаагүй байгаа.  Танай газрын үйл ажиллагааны талаар сонирхмоор байна?
              -Нийгмийн даатгалын үндэсний зөвлөлийн 2009 оны 05 тоот тогтоолоор Нийгмийн даатгалын  ерөнхий газрын бүтэц зохион байгуулалтыг батлахдаа Санхүү бүртгэлийн газартай байхаар болсон юм.  Манай газар нийгмийн даатгалын сангийн орлого бүрдүүлэх, сангийн зардлын гүйцэтгэлийг хангуулах, нийгмийн даатгалын төв, орон нутгийн байгууллагуудыг санхүү, нягтлан бодох бүртгэлийн удирдлага, арга зүйгээр хангах, худалдан авах ажиллагааны болон гадаад улс орнуудад ажиллаж байгаа монгол иргэдийг нийгмийн даатгалд хамруулах, тэдэнд нийгмийн даатгалын үйлчилгээ үзүүлэх ажлыг зохион байгуулдаг. Мөн бидний ажлын гол зорилго нь нийгмийн даатгалын сангийн хөрөнгийг үр ашигтай зарцуулах,  сангийн хөрөнгийн чадавхийг дээшлүүлэхэд чиглэгдэж байгаа.
“Өнөөдөр”. 2009.12.05