Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын дэд дарга Ц.Уртнасантай уулзаж ярилцлаа.
-Нэрийн данс, нэрийн дансны тогтолцоо гэж ер нь юу юм бэ. Иргэд маань энэ талаар их муу ойлголттой байна. Тодорхой тайлбарлаж өгөхгүй юү?
-Төр, засгаас иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллыг сайжруулах талаар тодорхой бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлж ирсний нэг нь 1999 онд УИХ-аас батлан гаргасан Төрөөс тэтгэврийн шинэчлэлийн талаар 2021 он хүртэл баримтлах үндсэн чиглэл, Тэтгэврийн даатгалын нэрийн дансны тухай хууль юм.  Тэтгэврийг улсын төсвөөс олгож байсан хуучин тогтолцоог 1995 оноос өөрчилж, ажил олгогч, даатгуулагчаас төлсөн шимтгэлээс тэтгэвэр олгодог нийгмийн даатгалын хуваарилалт (орлогоороо зарлагаа нөхөх)-ын тогтолцоонд шилжсэн. Хүн ам насжиж, тэтгэвэр авагчдын тоо болон тэтгэврийн хэмжээ өсөн нэмэгдэхийн хэрээр дан ганц ажил олгогч, даатгуулагчийн төлсөн шимтгэлээр тэтгэврийн санг санхүүжүүлж чадахгүй болох төлөвтэй байна.
Энэ асуудлыг зохистойгоор шийдвэрлэхийн тулд тэтгэврийн даатгалын өнөөгийн тогтолцоог хагас хуримтлалын тогтолцоонд аажмаар шилжүүлэхээр Үндсэн чиглэлд зааж, ингэхдээ “Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн нэрийн данс”-ны аргыг сонгох нь зохимжтой гэж үзсэн юм. Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн нэрийн дансны аргыг хэрэглэснээр иргэд, даатгуулагчдын төлсөн шимтгэлээс тэтгэврийг нь бодож олгох боломжтой болж байгаа гэсэн үг. Одоогийн буюу хуваарилалтын тогтолцооны үед тэтгэврийг 5 жилийн цалингийн дундажаас тооцон олгож байгаа бол тэтгэврийн даатгалын хагас хуримтлалын тогтолцоонд шилжсэнээр нийгмийн даатгалын санд төлсөн шимтгэл буюу нэрийн дансанд хуримтлуулсан хуримтлалаасаа тэтгэвэр тогтоолгон авах бололцоотой болох юм.
-Нэрийн дансны тогтолцоог дэлхийн хэчнээн орон хэрэглэдэг юм бэ. Үүнээс өөр үр ашигтай, ирээдүйтэй тогтолцоо бий юү? 
-Тэтгэврийн даатгалын сангийн чадавхийг нэмэгдүүлэх нь өнөөдөр нэгэнт дэлхий нийтийн тулгамдсан асуудал болжээ. Дэлхийн улс орнуудын Засгийн газар, эрх баригчид хүн амын насжилт, тэтгэвэр авагчдын тооны өсөлт, нийгмийн даатгалын сангийн хөрөнгийн менежментийн чадавхиас шууд хамааралтай тэтгэврийн даатгалын сангийн чадавхийг сайжруулахад анхаарч, харилцан туршлага, мэдээлэл солилцож байна. Нэг үгээр хэлбэл, тэтгэврийн даатгалын илүү ашигтай, ирээдүйтэй тогтолцоог эрэлхийлсээр л байна. Нэрийн дансны тогтолцоо бол энэ эрэл хайгуулын л үр дүнд гарсан нэг шийдэл.
-1960 оноос хойш төрсөн хүмүүс нэрийн дансанд хамрагдана гээд байгаа. 2015 оноос эхний хүмүүс нэрийн данснаас мөнгөө авч эхэлнэ. Гэтэл нэрийн дансны мөнгө байхгүй гэлцэх юм. Энэ үнэн үү. Энэ талаар нэг мөр ойлголт өгөөч?
-Юуны өмнө тэтгэврийн даатгалын нэрийн данс гэдэг бол тооцооны арга гэдгийг санах хэрэгтэй. Манай орны хувьд улс орны эдийн засгийн чадавхиас хамаарч иргэдийн тэтгэвэр, тэтгэмжийн төр хариуцах төлбөрийг нийгмийн даатгалын сангаас буюу ажил олгогч, даатгуулагчийн төлсөн шимтгэлээс төлж ирсэн. Үүнээс үүдэн Засгийн газар нийгмийн даатгалын санд тодорхой хэмжээний төлбөр төлөх тооцоо үүссэн. Өөрөөр хэлбэл, одоогийн даатгуулагчдын нэрийн дансанд хуримтлагдсан хөрөнгийн тодорхой хэсэг нь ахмадуудын өнөөгийн тэтгэвэрт зориулагдаж байна. Мэдээж тэтгэвэрт олгосон хөрөнгийг Засгийн газар Нийгмийн даатгалын санд буцааж төлнө. Бодит байдал ийм байгаа. Энэ байдлыг янз бүрээр тайлбарлаад, бодит үнэнийг гуйвуулаад, олон нийтэд ташаа мэдээлээд байх шиг байдаг юм.
Ер нь улс орныхоо эдийн засгийн чадавхийг бодитоор үнэлж, улс үндэстнийхээ өмнө тулгарсан сорилтыг монгол хүн бүр хамтын хүчин чармайлт, нэгдмэл хүсэл зорилгоор л даван туулах ёстой биш үү. Өнөөдөр ахмадуудад тэтгэвэр ус цас шиг хэрэгтэй байхад бид 20, 30 жилийн дараа тэтгэвэрт гарахаараа авна, наадахаа хэнд ч бүү өг гээд байх нь хэр оновчтой хандлага юм вэ. Тийм ч учраас нийгмийн даатгалын сангийн мөнгө салхинд хийссэн гэдэг ойлголт ташаа юм. Нийгмийн даатгалын сангийн хөрөнгийн менежмент, хяналтыг сайжруулах шаардлага байгааг үгүйсгэхгүй. Харин ч Монгол шиг баялагтай, дэлхийн хөрөнгө оруулагчдын анхаарал татаж байгаа улсын Засгийн газраас манай нийгмийн даатгалын сан авлагатай байгаа нь даатгуулагчдад учирч болох эрсдэлийг бууруулж байгаа гэж би ойлгодог.
-Нийгмийн даатгалын шимтгэлээ хэн сайн төлнө, тэр өндөр тэтгэвэр авна. Тиймээс нэрийн дансны тогтолцоог их шударга гэдэг.  Харин 2015 онд тэтгэвэрт гарах хүмүүс хэр өндөр тэтгэвэр авах бол? Ямар нэг тооцоо судалгаа байна уу?
-Тийм ээ. Та зөв ойлгосон байна. Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн нэрийн дансандаа хамгийн их хуримтлал бий болгосон буюу шимтгэлээ сайн төлдөг даатгуулагч хамгийн өндөр тэтгэвэр авах шударга тогтолцоонд шилжих зорилт бүхий хууль үйлчилж байна. 2015 оноос тэтгэвэрт гарах даатгуулагчийн тэтгэврийн хувьд олон хүчин зүйлээс хамааралтай учир өнөөдөр шууд хэлэхэд төвөгтэй юм. Гэхдээ нэг тооцоог дурдъя. Төрийн албанд 22 жил ажилласан албан хаагчийн хувьд 2008 оны эцсийн байдлаар нэрийн дансны үлдэгдэл нь 23 сая орчим төгрөг болж байна.
Хэрэв даатгуулагч 60 нас хүртлээ шимтгэл төлж, 75 нас хүртлээ тэтгэвэр авна гэж тооцвол сард 250 мянга орчим төгрөгийн тэтгэвэр бодогдохоор байна. Мэдээж ирэх 15 жилийн хугацаанд шимтгэл тооцох хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлого нэмэгдэнэ, нэрийн дансны үлдэгдэлд хүү тооцогдоно гэх мэт нэрийн дансны орлого нэмэгдэх байдлыг тооцон үзвэл бололцооны тэтгэвэр авах боломж байна. Энэ тооцоо даатгуулагч хүн бүрийн хувьд ялгаатай гарна гэдгийг хүмүүс ойлгох байх аа.
-Нэрийн дансандаа хэдэн төгрөгтэй байгаагаа даатгал төлөгчид мэдэж болох уу. Мөн тодорхой ажил алба эрхлээгүй хүмүүс яах ёстой вэ?
-Даатгуулагч тэтгэврийн даатгалын нэрийн дансныхаа хуримтлал буюу үлдэгдлийг мэдэж болно. Тэтгэврийн даатгалын нэрийн дансны тухай хууль, түүнд нийцүүлэн гаргасан журмын дагуу даатгуулагчдад жил бүр нэрийн дансны гарааны үлдэгдэл, эхний үлдэгдэл, тухай оны нэрийн дансны орлого, зарлага зэрэг мэдээллийг багтаасан “Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн мэдээлэх хуудас”-ыг хүргэж байх ёстой. Нийгмийн даатгалд заавал буюу сайн дурын хэлбэрээр даатгуулсан даатгуулагчдад нэрийн дансны мэдээлэх хуудсыг аймаг, дүүргийн нийгмийн даатгалын хэлтэс, сумын нийгмийн даатгалын байцаагч  хариуцан хүргэж байх үүрэгтэй. Тодорхой ажил хөдөлмөр эрхлээгүй иргэдийн хувьд тэтгэврийн даатгалын нэрийн данс нээлгэж, нийгмийн даатгалд сайн дураар даатгуулах хэлбэрээр хамрагдах бололцоотой.
-Нэрийн дансны мэдээлэх хуудсыг даатгуулагчдад хүргэх гэж байгаа юм байна. Тэр хуудсанд даатгуулагчийн бүх мэдээлэл багтана гэж ойлгож болох уу. Цаашид энэ хуудсыг жил болгон даатгуулагчдад хүргэж байх боломжтой юу?
-Нийгмийн даатгалын үндэсний зөвлөл (НДҮЗ)-өөс энэ онд 2000-2006 оны нэрийн дансны орлогод 5,0-14,0 хувь, 2007 онд 15.8 хувь, 2008 онд 18,7 хувийн хүү тус тус ногдуулах шийдвэр гаргасан. Энэ дагуу 2010 оны эхний хагас жилд даатгуулагчдад 2008 оны нэрийн дансны мэдээлэх хуудсыг хүргэх ажлыг нийгмийн даатгалын байгууллага зохион байгуулна. Цаашид энэ ажил үргэлжилнэ.
-Ирэх онд нийгмийн даатгалын тухай багц хуульд өөрчлөлт оруулах юм гэсэн. Нэрийн дансны талаар хуульд өөрчлөлт орох чиглэл бий юү? Энэ талаар тодруулахгүй юу?
-Дэлхий нийтийн болоод Монгол орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн хандлага, даатгуулагчдын өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээтэй уялдаад тэтгэврийн даатгалын тогтолцоог боловсронгуй болгох, хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэх шаардлага бий. Мөн энэ талаар даатгуулагч, нийгмийн даатгалын ажилтнуудаас гаргадаг олон санал, хүсэлтүүд  ч байдаг. Яг ямар зарчмын өөрчлөлт орохыг одоо хэлэхэд эрт байна.
“Өдрийн сонин”. 2009.12.11